عبدالقیوم ملکزاد
بخش دهم
مطلب زیررا ، به دلیل اینکه مستلزم ارائهء توضیحات بیشتری بود ، خواستیم به حیث مقالهء جداگانه وتغییر عنوان پیشکش کنیم. هرچند بستگی به سلسله جستار« جلوه های نیایش درگلشن سرایش » دارد که دیریست زیرعنوان :" سیری درقلمروادب حماسی " پی گرفته می شود . زیرا ما دربحث های پیشین ، نیایشنامه هایی ازدیوان استاد سخن شاد روان خلیلی را گلچین وارائه داشتیم ، ازآن جمله تنها یک رباعی باقی مانده که درذیل تقدیم می شود .
دربحث های بعدی ان شاء الله به سلسله رعایت ترتیب الفبا ، نمونه های منظوم سخنوران دیگری را تقدیم خواهیم داشت .
***
استاد خلیل الله خلیلی دریکی ازرباعیاتش سخن از عزت وذلت دارد .
ازآنجاییکه این دو واژه درحیات اجتماعی وسیاسی انسانها ازاهمیت خاص وبه سزایی برخورداراست ، بناء درصدد شدیم تا پیرامون آنها بیشتر به بحث بپردازیم .
رباعی استاد اینست :
ای بار خدای پاک دانای قدیر
دارم به توحاجتی ، به فضلت بپذیر
آن را که به لطف خویش عزت دادی
تا زنده بود به خواریش باز مگیر
این شعر،عنان ذهن وتوجه انسان مومن وخدا جو را به یک اصل مهم ویک واقعیت انکارناپذیردیگرنیز می کشاند وآن اينکه دهنده وگیرندهء "عزت "جز خدا کسی دیگری نیست .
چنانچه قرآن عظیم الشان دراین باب ، درآیه 26 آل عمران چنین ارشاد فرموده است :
« هرکسی را بخواهی برتخت عزت می نشانی وهرکس را اراده کنی برخاک مذلت قرارمی دهی »
به ادامه این آیهء مبارکه می آید :
« کلید تمام خوبی ها به ید توانای تست . زیرا تو به هر چیز توانایی »
خداوند درآیات بعدی ضمن ارائهء مظاهرقدرت مطلقش مبنی بر گرداندن شب به روز ویا بالعکس ، بیرون آوردن زنده از مرده وبیرون آوردن مرده از زنده ، ازکرم وبخشایش خویش متذکر می گردد ومی افزاید :
« به هرکس اراده کنی بدون حساب می بخشی »
نکته اساسی دیگری که درآیه بعدی اشاره شده ، اینست که : خداوند دستور می دهد تا مومنان آنانی را که مخالف عقیده واندیشه شان است ، ولی ودوست شان انتخاب ننمایند . یعنی درصورتی که انسان اعتراف وباور داشته باشد که اگرخداوند اراده کند ، می بخشد ، بخشایشش درمحاسبه نمی گنجد . پس باید اتکای اصلی اش به آن ذات کارسازویگانه باشد وتنها به بارگاه ربوبیت او سرتسلیم وانقیاد فرود آرد وپیوند دوستی را تنها با بندگان مسلمان برقرار بسازد.
ارشاد فوق الذکر درآیهء 28 سورهء یاد شده صراحت بیشتری دارد:
) نباید اهل ایمان ، مومنان را واگذاشته وازکافران دوست گز ینند)
آنچه را که متذکر گردیدیم درس هایی است بزرگ ودرخورتعمق برای مسلمانان.
ازآنجایی که استاد مرحوم خلیلی ، این رباعی را در دوران جهاد انشاد کرده ، غالبا" ارادۀ وی ازعزت ، همانا عزت حاصله ازجهاد در راه خداست ، جهاد مخلصانه وبی آلایشانه ! به این مفهوم ، که دوری ازخط جهاد و خط عقیده ، ذلت بارمی آرد وفضیحت !
چنانچه در دوران جهاد مردم مسلمان افغانستان ، تا زمانی که مجاهدین این فریضه الهی را باخلوص نیت وبه منظور کسب رضای خدا واعلای کلمۀ آن انجام می دادند، علایم وآثار عزت ووقار وسربلندی ازجبین شان به وضوح پدیدار بود ومی دیدیم که مسلمانان قطع نظرازاینکه درکدام گوشهء دنیا به سرمی برند ویا وابسته به چه تیره وتباری اند , باکمال شوق وتلاش وقبول زحما ت بی پایان می خواستند مراتب ارادت واحترام عمیق شان را نسبت به آنها ابراز بدارند . اما همینکه ازمیزان اخلاص وصداقت وطهارت شان کاسته شد ، به همان نحو- متاسفانه - شکوه وعزت واعتباروحیثیت شان نیزکم رنگ گردید .
هرچند لازم است تا توجه داشته باشیم ، عزت هایی که برای بندگان نسبت داده می شود ، عزت کامل نمی باشد، بلکه این عزت عاریتی است ونسبی !
لذا این که آمده است : " العزّ ة لله " ( عزت مخصوص خداست ) منظور عزت کامل ، عزت مطلق وعزت حقیقی است .
یعنی تنها اوست که دربرابر هیچکس سرفرود نمی آورد.
چنانچه اشاره کردیم ، جهاد درراه خدا یکی ازعزت هایی است که نصیب مومنین می شود . قرآن کریم درآیهء 54 سورهء مبارکهء " مائده " درمورد منکران ومخالفین جهاد درراه خدا یعنی کمونستان وروی گردانندگان آئین برگزیده ومقدس اسلام ، به عنوان یک قانون کلی اینگونه اخطار داده است :
« ای گروهی که ایمان آورده اید ، هرکه ازشما ازدین خود مرتد شود ، به زودی خدا قومی را که بسیار دوست دارد وآنها نیزخدا را دوست دارند ونسبت به مومنان سرافگنده وفروتن وبه کافران سرافرازومقتدرند ( به نصرت اسلام ) برانگیزد که درراه خدا جهاد کنند و ( در راه دین ) ازنکوهش وملامت احدی باک ندارند . این است فضل خدا ، به هرکه بخواهد عطا کند وخداوند دایرۀ فضل وکرمش وسیع وبه آنها که شایستگی دارند ، آگاه است . »
گاه از« عزت » به مفهوم رسیدن به مقام ومنصب ودستگاه نیزتعبیر شده . چنانچه بیدل ( رح) ازفریفته شدن به آن آدمی را برحذرمی دارد :
سرت اربه چرخ ساید نخوری فریب عزت
که همان کف غباری به هوا رسیده باشی
بیت زیر، صفحه ء دیگری ازکتاب اندرز این سخنورناموروتواناست :
به فسون دولت خشک مفروش مغزعزت
که فسرده استخوانی به هما رسیده باشی
هرگاه کسب قدرت ، به قول بیدل منجر به « فریب عزت » شود ، منشاء بسا نا به سامانی ها و بدبختی ها خواهدشد ، که متاسفانه نمونه های چنین فریفته شدن ها وبه هوا پریدن ها وخودرا مستثنی ازدیگران پنداشتن ها وغرور وتکبرونازوتبخترو… درمیان جامعه ومردم ما نیز، به چشم می خورد .
چنانچه با دریغ بعضا" شنیده می شود ، وقتی بعضی ها ، منجمله حسرت خستگانی ، که با هدف ابرازمحبت وتجدید صمیمیت ، با عالمی ازامید می خواهند، رنج وآلام دیارغربت را با دیداربستگان وبه آغو ش کشیدن دوستان وعزیزان شان به دست فراموشی بسپارند ، همزمان با ورود به کشور، باعالمی از یاس ونامیدی مواجه می گردند ومی بینند که آن دوستان وآشنایان دیروزی چنان مست باده غرورو خود خواهی گشته اند که حضرات شان ملاقات با بسا ازانسان ها را کسرشان ومقام وجایگا ه خویش تلقی می فرمایند !!
دوست دانشوروصاحب چندین اثربزرگی که طی دو-سه سال اخیرچند بار به کابل وبرخی ولایات دیگررفت وآمد داشته است ، با درد وتاثر می گفت : آدم هایی که یک ودودهه قبل دیده بودم ، چنان تغییرکرده ومحو هوای کبرشده اند که فکرمی کنی هرگز نمی خواهند به زمین راه بروند ! وقتی بخواهی به قصد ادای احترام واحوال پرسی سری به دفاترپردبدبه وپرشوکت آنان بزنی ، به مشکل می توانی به بارگاه جناب شان راه بیابی ویا به حضور والاشان شان پذیرفته آیی !
اخلاق آنقدر ضعیف شده که کبروغروربه این گونه جنابان اجازه نمی دهد – حد اقل به سبیل تظاهر ورعایت خاطر زایر، زحمت نیم خیزشدن را ازجای شان به خود بدهند ولو این زایرین ازجمع سيمینه سرها ومعززین ودوستان دیرین آ نها باشند !
دوست دیگری هم با تاسف وگلایه می گفت : وقتی می خواهی دستت را برای فشردن دستان مبارک برخی از آقایان نو به دوران رسیده پیش کنی ، به مشکل درک می نمایی که نوک پنجه های مبارک شان با دستان تو مساس کرده ! کشودن بغل ونثار لبخند ومتعاقب آن احوال پرسی ولومختصر ویاد گذشته وحال اقدامی است محال که هرگز نباید انتظار آن را داشته باشی ..!
بلی ، این نکته هایی که گفته شد، نمونه های کوچکی از طرزبرخورد وافکار وکردار تازه به دوران رسیده های مغرور وخود خواه جامعه ء گرفتار به صدها مصیبت وآ لوده به مرض مهلک فساد وتعصبات کوروجاهلانه است . یعنی آن عالیجنابان غیر ممکن است درک فرمایند :
کاملان در خاکساری قدر پیدا می کنند
چون عیاررنگ زر ازخاک می گردد فزون
یادم می آید قبل ازسقوط کابل دردست طالبان ، قصد دیداریکی ازاین قماش جنابان را کردم .
دربانان به امرآن عالیجناب دستورم دادند که به پشت دروازه حضرتش به انتظار بنشینم ، ساعتی نه که ساعاتی گذشت ، اما توفیق دیداربا حضرت شان رفیق نگشت .درحالی که یک سال قبل یعنی آنگه که هنوز ایشان به آن جایگاه پردبدبه فراز نیامده بودند ، چنان باهم خلط بودیم وبه صمیمیت وهمدلی ومهرهم می پرداختیم که تصورمی شد، هرگونه تحولی هم که روی دهد ، نسبت به من اینگونه برخورد فرعون منشانه روا نخواهد داشت !
درواپسین لحظه های اتنطار، که غالبا" سه ونیم الی چهارساعت به طول انجامید ، اوج خستگی ، حوصله راازمن در ربود ،لذا آهنگ برگشت کردم ، اما گفتم نباید بی سپردن هدیه به آن جناب برگردم وآن انشای سطوری بود به نام شعر به اسلوب جدید .
سروده « مست مقام » نام داشت که مخاطبش تنها آن شاخ کبرنبود ، بلکه سایرمغروران وخود خواهانی چون وی را نیزشامل می گشت ، که اینک باهم می خوانیم :
مست مقام
ای سروری که تازه به دوران رسیده ای !
وی مست جاه ومست مقام همچومست می !
مسحورنام وکشتهء القاب تابه کی ؟
برهرکه نازونخرهء بیجا فروختن
یا نامدن زمرکب خود خواهی وغرور
یک لحطه هم فرود
نی منصب است این نه جوانمردی وکمال ...!
***
دیوانه گیست گم شدن اندرهوای نام
بس سادگی است یاد زکرسی وازمقام
آزرده ازچه رو بکنی قلب دوستان
وزدست می دهی زچه اندیشه را زمام ؟
مپسند پشت دفتر تو منتظرشوند
یک جمع صبح وشام .
***
ای آن کسی که تازه به دوران رسیده ای ،
وی گشته مستِ باده ء کبروغرور و ناز !
دانی که مرد عرصه که باشد ؟ : به خلق نیک
مردم کند شکار
نی کزوجود وی بود ابنای آدمی
همواره درفرار!
آری ، مقام وعزت وشان و شکوه وفر
ره یافتن به کوی دل دوستان بود
اعراض ازتجمل وهمواره زندگیش
همسطح زندگانی مستضعفان بود
دل بردو روزه عمربه سان حباب سست
هرگزمبند هستی تو امتحان بود
***
ای سروری که تازه به دوران رسیده ای !
آن مکتبی که پیروآنیم ما وتو
فرقی میان شاه وگدایان نمی کند
چیزی که مّد دیدهء آئین ما بود
پرهیزگاری است وخدا ترسی وخضوع
دانی مقام واقعی وفروجاه چیست :
اندرضمیرخلق خدا جا گزیدن است
سنگین وبا وقار ، چو آن شاخ میوه سر-
خم پیشگاه مردم بیچاره کردن است .
نبود بزرگ درنظرمردم آنکه او –
نشناخت خویش را!
بفروخت کبروناز
یکسان چودید کس
درچشم خود برادروهم خصم کیش را
با نقد آبروبخرد لعن بیش را
دنیا کجاست جایگهء عرض دبدبه ؟
باید گرفت پند –
ازسیرحادثات
زآمد شد جهان
وز دور روزگار
کاین دیر یادگارهزاران شه است ومیر
میراث بیشمارزن ومرد وشاب وپیر
کاکنون به زیر خاک
با عالمی امیدوهوس سرنهاده اند
***
کوآن شعار های دهن پرکنت که بس
گفتی پیاده می کنم احکام دین حق؟
آن وعده ها چه شد که همی دادی اش به خلق :
باید فراز پرچم " اخلاق " و " داد" کرد
باید زدود زنگ "فساد» و« فجور » و« فسق »
باید سترد یکسره از دامن وطن
آثار شوم ذلت وننگین یکقلم
باید نمود رایت مردانگی بلند
گسترده ساخت نور" صمیمیت " و" وفا "
بامردمی که عاجز ومظلوم وبیکس اند
گردید همنوا !
آن روز ها نمانده به یادت که هرقدم
گفتی به طمطراق :
دلهای خسته ازغم واندوه ودرد را
باید که شاد کرد
دربرفشرد مومن واهل جهادرا
نفرین به کارزارکمونزم وخاد کرد !
***
ای صاحبان کروفروشان ودبدبه !
وای راهیان کشورصدنازوطنطنه !
ای سروری که تازه به دوران رسیده ای ،
تومست جاه ومست مقامی ومست پول
مفتون نام وکشته القاب صبح وشام
آید به دیدن تو اگر کس زدیدنش
منمای احتراز
دست نیاز کس به توگرشد دمی دراز
مفروش کبروناز
باوربداروحرف دل من به گوش دار
زین حرفهای تند
آزرده دل مشو
چین بر جبین میار
فردا درآن مقام نه بیند کسی تورا
آن گونه کاین جهان به کسی پایدارنیست !
گفتارتلخ من :
باب حقیقتیست که کردم به توفراز !
***
ای سروری که تازه به دوران رسیده ای
درانتظار باش که آن روز می رسد
بینم زمتن جامعه تجرید گشته ای
درپیش خلق مسخره گردیده ، تا ابد –
درکوی درد وبیکسی وحسرت ودریغ
تبعید گشته ای !
***
این عالی جناب وتنی چند همگون با وی چنان بساط تکبروخود نمایی می گستردند که کسی نبود برای شان بگوید : بالای چشم تان ابروست ! چه جایی که نصیحت شان کند :
ازخاک یک دوپایه فروترنزول کن
سرکوبی عروج دماغ فضول کن
تاب وتب غرور من وما به سکته گیر
رقص خیال آبله پا بی اصول کن
نقصان گل اعاده ء باغ کمال تست
آدم شو وتلاش ظلوم وجهول کن
چه دردناک است وغمبار، وقتی آدم می شنود : نمونه های چنین آقایان دراین روزگار، بیشمارشده اند ، خداوند اصلاح شان فرماید . آمین
*** |
