| بسم الله الرحمن الرحیم |
آرشیو سایت |
بوی تو هنوزدرسخن هاست 1 |
عبدالقیوم ملکزاد
بوی توهنوزدرسخن هاست
باز، سخن ازرفتن خورشیدیست که دیگربرنمی گردد. خورشیدی که هفت سال پیش درهمین روز (هجدۀسنبلۀهشتاد) ازبرابرچشمان خون آلود واشک افشان دوستدارانش ناپدید گشت ورسم ماهی را درپیش گرفت که حضرت جامی درموردش سروده بود : ساربان را دوش گفتم : ماه بی مهرم کجاست ؟ گفت: آن محمل نشین در کاروان دیگر است گفتم: از دورش توانم دید؟ گفت: ازمن مپرس کان زمام اکنون به دست ساربان دیگر است . آری ، سخن درد آگین ازافتادن نگین ازتارک آسمان است وافتادن چین به گونۀ آفتاب ودرکلامی دیگر ، تا کنون ، که هفت سال ازتقویم زمان می گذرد ، در کشور ما مصیبتی هست به پا خورشید به دامن زمین افتاده است واز هجرانش زمین وآسمان می گرید ودلها به خون وآتش نشسته است ٭. همانگونه که شادروان دکترعبدالاحمد جاوید ، بزرگمرد درخور افتخارفرهنگی کشورما گفته بود : " من دراین عمربسیارخود ، کسی را به یاد ندارم که درمرگش ، جمعی چنین باربار وزارزار گریسته باشند وبرسوگ عزیزانش نشسته ؛ اما شهادت احمد شاه مسعود ازلون دیگری بود ، گویا داغی بود سخت جانگدازکه شرح اشتیاق آن ، سینه های شرحه شرحه ازفراق می خواهد." مسعود ، یکی ازعزیزترین دلها بود که مرد وزن گرویده اش شده بودند وبرایش دل بسته بودند واو را مظهرافتخارات بزرگ ومنبع آرامش قلب وروان خویش می دانستند. بنابراین ، " تا این خاک است و این ملت [ قدرشناش و] پاک ، حدیث ایثاروفداکاری ، سربازی وجانفشانی او برسرزبانها خواهد بود و درطول روزگاران چون اسطورۀ رستم وسیاووش سینه به سینه نقل خواهد شد." حدیث نیک وبد ما نوشته خواهد شد زمانه را قلمی، دفتری ودیوانی است هرچند این سرورجانبازان ویا کسی که سفربی بازگشتش جهانی را لرزاند ، علی الظاهرازما بریده ، اما هیچ تردیدی وجود ندارد که وی همواره – چه هفت سال بگذرد وچه هفتادسال وسده های دیگر- درزوایای ضمیرما ونسل های آیندۀ کشور ، زنده است ونقشش در کارگاه دیده ها ، برازنده ! ٭٭ چنانچه، هفت سال است که دلهای خونین وداغدارعاشقان او غمگینانه می مویندوچنین نالش وافغان همچنان ادامه خواهد یافت : رنگ توهنوزدرچمن هاست بوی تو هنوز درسخن هاست ازمرگ توچون بنفشه کوژاست در هر طرفی که نارون هاست پیراهــــــن پاره پارۀ گل درماتم روی تو کفن هاست آری ! اینجا سخن ازپیچیدن بوی دلاویز یار، درگلشن کلام سخنوران غمداراست . کلام دردخیزشاعرانی که هریکی را درسوگ جانسوز او ، آوایی دیگراست ونوای غمزایی دیگر ، ویا : هرکی را از رفتن او ، سینه را داغی دگر ! درماتم خورشیدی که درآسمان روزگارما دیگر برنمی تابد . اویی که اکنون درمیان ما نیست ، اویی که به قول دکترعبدالله عزام : پدیده یی بود تکرارناشدنی ! بزرگمردی که درفقدان او وامثال او ، سخنوری این بیت زیبا را نذر لب کرده : صبر بسیار ببـاید پدر پیر فلک را تا دگرمادرگیتی چوتو فرزند بزاید ودیگری گفته بود : قرنهاباید که تا ازلطف حق پیدا شود بایزیدی درخراسان واویسی درقرن وسخنوری هم با الهام ازکلام آبدارعلامه اقبال افزوده بود : پس ازوی نام وی گیرندودریابندومی گویند جهانی را دگرگون کرد یک مرد فـداکاری
٭٭٭ چنانچه می دانیم ، راجع به شهادت جانسوزقهرمان ملی کشور ( شهید احمدشاه مسعود "رح " ) سروده های فراوانی به وسیله چامه پردازان وسرایشگران انشاد ومقالات وتحقیقات گسترده یی به زبان های مختلف دنیا صورت گرفته است. به این باورم ، هرچه ازعمرجهان گذران می گذرد، جهانیان به جایگاه بلند مسعود بیشتر پی خواهند برد. حاصل این پژوهش ، وشناخت وفرآورد این احساس وتاثر، همانا پدید آمدن صدها کتاب واثر ارزنده خواهدبود ، چه در نثر وچه در شعر ! نگارندۀ نیم قرنۀ این سطوررا، درآستانه هشتمین سالروز افول خورشید شرق ( مسعود بزرگ ) اراده برآن رفت ، سوگنامه هایی را که تا کنون ارباب درد یا غمنامه سرایان درباب فقدان این قهرمان ، تراوش داده اند ، به بازبینی وبازخوانی گیرد ، تا ازمحتویات آن سوگسروده ها ، درد زخم سنیه اش را - به یاد آن یارسفرکرده خویش - تازه گرداند. این سیرمجدد وشمیدن بوی سخن کلام وهمدردان ، مستلزم آن نیزتلقی گردید تا گل های رنگارنگی که ازشقایقزاراندیشۀ آنان رسته ، گلهایی که بوی اندوه وسوگ عزیزما ازبرگ برگ آن بیرون می تراود ، به پیشگاه سایر درد آشنایان نیزپیشکش شود ، تا بدین وسیله درپهلوی اینکه سیمای ملکوتی مسعود و کارنامه های مشحون ازافتخار ومقام والای او ، بار دیگر جلوه گرشود ، تفاوت احساس هرغمنامه سرا - چه برای خود سراینده وچه برای دیگران - مورد سنجش وارزیابی قرارگیرد وتاثر عاطفی هرشاعر- به وسیلۀ شعرش - به نمایش درآید . هرچند موضوع کلیه سروده های مورد بحث کنونی ، مشخص هستند وآن موضوع همانا پرداختن به مقام شامخ شهادت است ، آنهم شهادت بزرگمردی که " اکنون نهال پیروزی، بهروزی [ عزت، افتخاروغرور واقتدارکنونی ] ما به خون او وجان نثاران همسنگرش، سیراب شده ورو به شگفتن گذاشته است ." چمنـــی که تا قیامت گل او به بار بادا صنمی که برجمالش دو جهان نثاربادا! بناءً این درست است که به قول دکترسرورمولایی ،" اکثرمعانی ومضامین شعری دریک زبان ، میان شاعران مشترک است وآنچه شاعران را ازیکدیگرمتمایزمی کند، رنگ عاطفی خاصی است که هریک برهمان زمینه وموضوع مشترک می زنند ." اما این سخنسرایان حیثیت نقاشان مختلفی را دارند که سعی می ورزند تا دیده آید که برای ارائۀ چهرۀ مورد نظرشان ازچه موارد ومصالحی استفاده می برند و" تفاوت درجات رنگ وزاویۀ دید وحرکت قلم بر روی بوم نقاشی وپرداخت های خاصی وبسیارظریف که هریک انجام می دهند " چگونه انجام می پذیرد ؟ سیری درگلشن شهادتنامه هایی که به وسیلۀ اشک چشم ارادتمندان مسعود آبیاری گردیده ، اجمالی است ونه هم مبتنی برارادۀ نقل اشعار، کناراین نوشته، ازمطلع تا مقطع . با این توضیح باید گفت که: تصمیم ما گلچینی است ، یا مکثی برروی برخی ازابیات یا بندهایی ازاشعار(نو)، همراه با توضیحی کوتاه برآنان ، که با رعایت ترتیب الفبا پیشکش می گردد . *** آرزو (عبدالغفور) را سروده یی است به نام «سوگ سپیدار» که درآن ازافتادن آتش به جنگل ، سخن رفته که "صلابت کوه " نیز درشعله های آن می سوزد. آرزو دراین شعربا زبان استعاره ، بنای شکوه سرداده واز" تبرپروران چقماقی " نیز گفته هایی دارد که " بنای همت بشکوه " را آتش زده اند . پیامد چنین آتش افروزی – که آرش را به کام مرگ کشانده – گریه یی است که ازآسمان به گوش آید ...! ادامۀ شعر، قسمنامه است. " قسم به آتش ققنوس پرورجنگل " ، " قسم به سورۀ سرسبزدفترجنگل " ! قسم برای به اثبات رسانیدن این حقیقت که : درفش عشق ازتداوم راهی که – آرش زمان – پیمود ، بلند است .... وبرای متحقق ساختن این که : آرش- یا قهرمان نامور و دلاوری که نامردانه به خونش افگندند- درس استقامت وپایداری ، به سنگ سنگ وطن بخشید . وازیمن شهادت اوست که : " زبرگ برگ شقایق چکدچکامۀ خون " توگویی ، " گرفته سیل شقایق سراسر جنگل " ازبند سوم شعرمی توان شمیم نوید وتسلارا استشمام کرد که به قول شاعر: اگر "عقاب پرافشانده " واگر"ناخدا سکوت" اختیارکرده وبالاخره اگرمسعود قهرمان رۀ دیارباقی درپیش گرفته ، اما تاهنوز"غریو غیرتش " در"دره درۀ این سرزمین" می پیچد و پیچش چنین نعره ها سرانجام منجربه ازپا فگندن دشمن خواهد شد . زیرا ! به قول استاد خلیلی : قطرۀ خون شهید است جهانی دیگر شیرمرد دگر و قلعه ستانی دیگر ! آرزو می گوید : اگرعقاب پرافشاند کهکشان باقیست وراز رونق پرواز،همچنان باقیست شاعردراین غمنامه ، گویی به نقش قدم استاد سخن خلیلی راه رفته که آن مرحومی دررثای سپهسالارام البلاد : استاد ذبیح الله سروده بود: سراگرخفت به خون شکرکه سنگرباقیست بهرخونخواهی او صد سردیگر با قیست مـــــــلت موء من سر باز دلاور باقیست گنبد شیر خدا ، فاتــح خیـــــبر باقیست به ادامۀ شعر "آرزو" می خوانیم : خروش موج بلنداست وناخدا خاموش دلی به وسعت دریای بیکران باقیست نشان روشنی مرزعشق ، نا پیدا ست به یاد آرش آتش نفس ، کمان باقیست به دره درۀ این سرزمین آتش وخون غریو غیرت مسعود قهرمان باقیست *** از آریافر (عزیزالله ) – که کمترشاهد سیروسفرش به شهرشعریم – نیزسوگنامه یی درقالب شعرنو جلب توجه کرد که " جاودانه " اش نام داده . درمتن" جاودانه " فرازهایی ازخاطرات حیات وکارنامه های سپه سالارتمثیل یافته. به این معنی که او می دیده وقتی سردارنامدارراه می سپرده ، زمین درزیرپای او فّر وهیبتی دیگر می یافته ، کوه ازشکوهش می غریده. شاعرسجایایی ازاو نیزنقل می کندکه فرمانده بزرگوار را نشانه یی ازگرایش وتمایل به سوی دنیا به مشاهده نمی رسید واو هیچنوع دغدغه یی برای اندوختن مال ومقام وزر، برسرنداشت : ...زندگی اما ، با توپیوندی حقیری داشت کاین سان زود روبه سوی خاک برگشتی . آریافر، دربخش دیگراین اثر، به گونۀ سخنوران دیگری که درفوق ازآنان گفته آمدیم ، حاوی مژده ایست برلب ، که گویا می گوید : گرچه قهرمان به دیارجاودان شتافته ، اما این باوررا باید خوب برسر پروراند که : " کرگسان را تاب ماندن درحریم خانۀ خورشید هرگزنیست |
بوی تو هنوزدرسخن هاست 1 |
عبدالقیوم ملکزاد
بوی توهنوزدرسخن هاست
باز، سخن ازرفتن خورشیدیست که دیگربرنمی گردد. خورشیدی که هفت سال پیش درهمین روز (هجدۀسنبلۀهشتاد) ازبرابرچشمان خون آلود واشک افشان دوستدارانش ناپدید گشت ورسم ماهی را درپیش گرفت که حضرت جامی درموردش سروده بود : ساربان را دوش گفتم : ماه بی مهرم کجاست ؟ گفت: آن محمل نشین در کاروان دیگر است گفتم: از دورش توانم دید؟ گفت: ازمن مپرس کان زمام اکنون به دست ساربان دیگر است . آری ، سخن درد آگین ازافتادن نگین ازتارک آسمان است وافتادن چین به گونۀ آفتاب ودرکلامی دیگر ، تا کنون ، که هفت سال ازتقویم زمان می گذرد ، در کشور ما مصیبتی هست به پا خورشید به دامن زمین افتاده است واز هجرانش زمین وآسمان می گرید ودلها به خون وآتش نشسته است ٭. همانگونه که شادروان دکترعبدالاحمد جاوید ، بزرگمرد درخور افتخارفرهنگی کشورما گفته بود : " من دراین عمربسیارخود ، کسی را به یاد ندارم که درمرگش ، جمعی چنین باربار وزارزار گریسته باشند وبرسوگ عزیزانش نشسته ؛ اما شهادت احمد شاه مسعود ازلون دیگری بود ، گویا داغی بود سخت جانگدازکه شرح اشتیاق آن ، سینه های شرحه شرحه ازفراق می خواهد." مسعود ، یکی ازعزیزترین دلها بود که مرد وزن گرویده اش شده بودند وبرایش دل بسته بودند واو را مظهرافتخارات بزرگ ومنبع آرامش قلب وروان خویش می دانستند. بنابراین ، " تا این خاک است و این ملت [ قدرشناش و] پاک ، حدیث ایثاروفداکاری ، سربازی وجانفشانی او برسرزبانها خواهد بود و درطول روزگاران چون اسطورۀ رستم وسیاووش سینه به سینه نقل خواهد شد." حدیث نیک وبد ما نوشته خواهد شد زمانه را قلمی، دفتری ودیوانی است هرچند این سرورجانبازان ویا کسی که سفربی بازگشتش جهانی را لرزاند ، علی الظاهرازما بریده ، اما هیچ تردیدی وجود ندارد که وی همواره – چه هفت سال بگذرد وچه هفتادسال وسده های دیگر- درزوایای ضمیرما ونسل های آیندۀ کشور ، زنده است ونقشش در کارگاه دیده ها ، برازنده ! ٭٭ چنانچه، هفت سال است که دلهای خونین وداغدارعاشقان او غمگینانه می مویندوچنین نالش وافغان همچنان ادامه خواهد یافت : رنگ توهنوزدرچمن هاست بوی تو هنوز درسخن هاست ازمرگ توچون بنفشه کوژاست در هر طرفی که نارون هاست پیراهــــــن پاره پارۀ گل درماتم روی تو کفن هاست آری ! اینجا سخن ازپیچیدن بوی دلاویز یار، درگلشن کلام سخنوران غمداراست . کلام دردخیزشاعرانی که هریکی را درسوگ جانسوز او ، آوایی دیگراست ونوای غمزایی دیگر ، ویا : هرکی را از رفتن او ، سینه را داغی دگر ! درماتم خورشیدی که درآسمان روزگارما دیگر برنمی تابد . اویی که اکنون درمیان ما نیست ، اویی که به قول دکترعبدالله عزام : پدیده یی بود تکرارناشدنی ! بزرگمردی که درفقدان او وامثال او ، سخنوری این بیت زیبا را نذر لب کرده : صبر بسیار ببـاید پدر پیر فلک را تا دگرمادرگیتی چوتو فرزند بزاید ودیگری گفته بود : قرنهاباید که تا ازلطف حق پیدا شود بایزیدی درخراسان واویسی درقرن وسخنوری هم با الهام ازکلام آبدارعلامه اقبال افزوده بود : پس ازوی نام وی گیرندودریابندومی گویند جهانی را دگرگون کرد یک مرد فـداکاری
٭٭٭ چنانچه می دانیم ، راجع به شهادت جانسوزقهرمان ملی کشور ( شهید احمدشاه مسعود "رح " ) سروده های فراوانی به وسیله چامه پردازان وسرایشگران انشاد ومقالات وتحقیقات گسترده یی به زبان های مختلف دنیا صورت گرفته است. به این باورم ، هرچه ازعمرجهان گذران می گذرد، جهانیان به جایگاه بلند مسعود بیشتر پی خواهند برد. حاصل این پژوهش ، وشناخت وفرآورد این احساس وتاثر، همانا پدید آمدن صدها کتاب واثر ارزنده خواهدبود ، چه در نثر وچه در شعر ! نگارندۀ نیم قرنۀ این سطوررا، درآستانه هشتمین سالروز افول خورشید شرق ( مسعود بزرگ ) اراده برآن رفت ، سوگنامه هایی را که تا کنون ارباب درد یا غمنامه سرایان درباب فقدان این قهرمان ، تراوش داده اند ، به بازبینی وبازخوانی گیرد ، تا ازمحتویات آن سوگسروده ها ، درد زخم سنیه اش را - به یاد آن یارسفرکرده خویش - تازه گرداند. این سیرمجدد وشمیدن بوی سخن کلام وهمدردان ، مستلزم آن نیزتلقی گردید تا گل های رنگارنگی که ازشقایقزاراندیشۀ آنان رسته ، گلهایی که بوی اندوه وسوگ عزیزما ازبرگ برگ آن بیرون می تراود ، به پیشگاه سایر درد آشنایان نیزپیشکش شود ، تا بدین وسیله درپهلوی اینکه سیمای ملکوتی مسعود و کارنامه های مشحون ازافتخار ومقام والای او ، بار دیگر جلوه گرشود ، تفاوت احساس هرغمنامه سرا - چه برای خود سراینده وچه برای دیگران - مورد سنجش وارزیابی قرارگیرد وتاثر عاطفی هرشاعر- به وسیلۀ شعرش - به نمایش درآید . هرچند موضوع کلیه سروده های مورد بحث کنونی ، مشخص هستند وآن موضوع همانا پرداختن به مقام شامخ شهادت است ، آنهم شهادت بزرگمردی که " اکنون نهال پیروزی، بهروزی [ عزت، افتخاروغرور واقتدارکنونی ] ما به خون او وجان نثاران همسنگرش، سیراب شده ورو به شگفتن گذاشته است ." چمنـــی که تا قیامت گل او به بار بادا صنمی که برجمالش دو جهان نثاربادا! بناءً این درست است که به قول دکترسرورمولایی ،" اکثرمعانی ومضامین شعری دریک زبان ، میان شاعران مشترک است وآنچه شاعران را ازیکدیگرمتمایزمی کند، رنگ عاطفی خاصی است که هریک برهمان زمینه وموضوع مشترک می زنند ." اما این سخنسرایان حیثیت نقاشان مختلفی را دارند که سعی می ورزند تا دیده آید که برای ارائۀ چهرۀ مورد نظرشان ازچه موارد ومصالحی استفاده می برند و" تفاوت درجات رنگ وزاویۀ دید وحرکت قلم بر روی بوم نقاشی وپرداخت های خاصی وبسیارظریف که هریک انجام می دهند " چگونه انجام می پذیرد ؟ سیری درگلشن شهادتنامه هایی که به وسیلۀ اشک چشم ارادتمندان مسعود آبیاری گردیده ، اجمالی است ونه هم مبتنی برارادۀ نقل اشعار، کناراین نوشته، ازمطلع تا مقطع . با این توضیح باید گفت که: تصمیم ما گلچینی است ، یا مکثی برروی برخی ازابیات یا بندهایی ازاشعار(نو)، همراه با توضیحی کوتاه برآنان ، که با رعایت ترتیب الفبا پیشکش می گردد . *** آرزو (عبدالغفور) را سروده یی است به نام «سوگ سپیدار» که درآن ازافتادن آتش به جنگل ، سخن رفته که "صلابت کوه " نیز درشعله های آن می سوزد. آرزو دراین شعربا زبان استعاره ، بنای شکوه سرداده واز" تبرپروران چقماقی " نیز گفته هایی دارد که " بنای همت بشکوه " را آتش زده اند . پیامد چنین آتش افروزی – که آرش را به کام مرگ کشانده – گریه یی است که ازآسمان به گوش آید ...! ادامۀ شعر، قسمنامه است. " قسم به آتش ققنوس پرورجنگل " ، " قسم به سورۀ سرسبزدفترجنگل " ! قسم برای به اثبات رسانیدن این حقیقت که : درفش عشق ازتداوم راهی که – آرش زمان – پیمود ، بلند است .... وبرای متحقق ساختن این که : آرش- یا قهرمان نامور و دلاوری که نامردانه به خونش افگندند- درس استقامت وپایداری ، به سنگ سنگ وطن بخشید . وازیمن شهادت اوست که : " زبرگ برگ شقایق چکدچکامۀ خون " توگویی ، " گرفته سیل شقایق سراسر جنگل " ازبند سوم شعرمی توان شمیم نوید وتسلارا استشمام کرد که به قول شاعر: اگر "عقاب پرافشانده " واگر"ناخدا سکوت" اختیارکرده وبالاخره اگرمسعود قهرمان رۀ دیارباقی درپیش گرفته ، اما تاهنوز"غریو غیرتش " در"دره درۀ این سرزمین" می پیچد و پیچش چنین نعره ها سرانجام منجربه ازپا فگندن دشمن خواهد شد . زیرا ! به قول استاد خلیلی : قطرۀ خون شهید است جهانی دیگر شیرمرد دگر و قلعه ستانی دیگر ! آرزو می گوید : اگرعقاب پرافشاند کهکشان باقیست وراز رونق پرواز،همچنان باقیست شاعردراین غمنامه ، گویی به نقش قدم استاد سخن خلیلی راه رفته که آن مرحومی دررثای سپهسالارام البلاد : استاد ذبیح الله سروده بود: سراگرخفت به خون شکرکه سنگرباقیست بهرخونخواهی او صد سردیگر با قیست مـــــــلت موء من سر باز دلاور باقیست گنبد شیر خدا ، فاتــح خیـــــبر باقیست به ادامۀ شعر "آرزو" می خوانیم : خروش موج بلنداست وناخدا خاموش دلی به وسعت دریای بیکران باقیست نشان روشنی مرزعشق ، نا پیدا ست به یاد آرش آتش نفس ، کمان باقیست به دره درۀ این سرزمین آتش وخون غریو غیرت مسعود قهرمان باقیست *** از آریافر (عزیزالله ) – که کمترشاهد سیروسفرش به شهرشعریم – نیزسوگنامه یی درقالب شعرنو جلب توجه کرد که " جاودانه " اش نام داده . درمتن" جاودانه " فرازهایی ازخاطرات حیات وکارنامه های سپه سالارتمثیل یافته. به این معنی که او می دیده وقتی سردارنامدارراه می سپرده ، زمین درزیرپای او فّر وهیبتی دیگر می یافته ، کوه ازشکوهش می غریده. شاعرسجایایی ازاو نیزنقل می کندکه فرمانده بزرگوار را نشانه یی ازگرایش وتمایل به سوی دنیا به مشاهده نمی رسید واو هیچنوع دغدغه یی برای اندوختن مال ومقام وزر، برسرنداشت : ...زندگی اما ، با توپیوندی حقیری داشت کاین سان زود روبه سوی خاک برگشتی . آریافر، دربخش دیگراین اثر، به گونۀ سخنوران دیگری که درفوق ازآنان گفته آمدیم ، حاوی مژده ایست برلب ، که گویا می گوید : گرچه قهرمان به دیارجاودان شتافته ، اما این باوررا باید خوب برسر پروراند که : " کرگسان را تاب ماندن درحریم خانۀ خورشید هرگزنیست |
بوی تو هنوزدرسخن هاست - ادامه بخش 3 |
ادامۀ بخش سوم : بوی تو هنوز درسخن هاست
همینطور ، " مانند دیگرطرفداران نازکخیالی ومعنای بیگانه دیوارهای بین مبالغه وغلو واغراق فرو می ریزد وهرنوع بزرگنمایی بی وپیمانه کارکردهنری وشگرد شاعری شناخته می شود: ازآن آتش که زد درکوه وصحرا نالۀ مجنون هنوز از روزن چشم غزالان دود می خیزد یا : چون زند جوش زبردستی محیط اشک من پنجۀ خورشیـــــد را سر پنجۀ مرجان کند ویا : ندارد در تو فریاد گرفتاران اثر ور نه زعاجزنالی من خون زچشم دام می آید ونیز: نزاکت آنقدر دارد که در وقت خرامیدن توان ازپشت پایش دید نقش روی قالی را ویا مثلاً کت بخاری سروده است : ز سایۀ مژۀ چشم مور بست قــلم چو می کشید مصور دهان تنگ تُرا *** مطلع سوگنامۀ " پیمان " سخن ما را به درازا کشاند واکنون برمی گردیم به بقیۀ شعراین شاعر اشک افشان ، که گاهی "سوگوار" تخلص می کند: مرثیۀ پیمان – که دررثای سپه سالاررشید اسلام :شهید احمدشاه مسعود- انشاد شده ، بالغ برسی بیت می باشد که پیچیدن پیرامون هریکی ازآن ها بحث را به درازا می کشاند . ولی به گونه یی که درجستارآغازین اشاره کرده بودم ، کارما دراین سیروسفر،گلچینینی است .به تاسی ازهمین شیوه،مکثی می کنیم به یک بیت دیگرشاعرکه درآن سخن ازچیره شدن یاس وبیزاری اززندگی رفته است . یعنی او زندگی را ازآن جهت برای خود خواهان نیست که " علمدارسترک " جهان را ترک گفته است : رخت بربست چو ازعرصه علمدارسترگ نیست زیبندۀ ما زیستن اکنون ، یاران ! درابیات پسین شاعررا اندوه وتأثری دست داده که لحن فریاد اکثرمرثیه سرایان مشابه به آن ارائه شده است . توجه کنید : باز ازسنگرما سروروسرداری رفت همدلی همنفسی ، مونس وغمخواری رفت کاروان را کی شود سوی ظفر راهنمون کز بر همسفران ، قا فله سالاری رفت
با مقطع این مرثیه – که توأم با دعا بر روان پاک آن شهید بزرگوارمی باشد – بحث کنونی راجع به سوگنامۀ پیمان را نیز نقطۀ پایان می گذاریم : جاودان جای تو در روضۀ رضوان بادا دشمنت خوار و سرافگنده به دوران بادا ***
|
بوی تو هنوزدرسخن هاست 3 |
بوی توهنوزدرسخن هاست (3) عصرگاه غم آلود روزهجدهم سنبلۀ سال سیزده هشتاد هجری– آفتابی ، حینی که خبرشوک آور شهادت سپهسالار نامدار اسلام (احمد شاه مسعود" رح " ) دراثرحملۀ دو تن از تروریستان گرگ کردار، برسر زبانها افتاد ، شنیدن این حادثه برای هیچکس یک اتفاق کوچک تلقی نمی شد ، بلکه حادثه چنان بزرگ و تکاندهنده بود که حتی شینده شد برخی از دوستداران وهواخواهان وی ازشدت اندوه وناراحتی ، دچار سکته مغزی شدند . ملیون ها انسان درقبال این حادثه فکرکردند که گویی کوه بزرگی ازماتم ودردوغم ویاس برسرشان فرود آمده است . آری ! ازپی چنین فاجعۀ بزرگ نه تنها مردم، بلکه آسمان نیزجامۀ سیاهِ سوگ برتن کرد واز درد وداغ وغم به اشک افشانی پرداخت . سوگنامه سید فضل احمد پیمان هم برای بیان چنین حادثۀ عظیم ، انشاد شده است . حادثه یی که به گفتۀ شاعر، چنان می نماید که جهان درماتم و نبود بزرگمردی که مایه امید و مظهر مِهرملیون ها انسان بود، دگرگون شده است . ما، ضمن آوردن مطلعی از مرثیۀ شاعر یاد شده ، می خواهیم تا نوشته حاضر با یک بحث ادبی توأم باشد که امید واریم بی ارتباط به موضوع تلقی نگردد . پیمان می گوید: آسمان باز همی گـریه کند خــون، یاران گشته اوضاع جهان سخت دگرگون، یاران چنانچه می بینیم ، هردومصراعِ مطلعِ شعر، به بزرگی وگستردگی حادثه یا مصیبت دلالت دارد ، درعین اینکه ازلحاظ صنعت ادبی، دربرگیرندۀ لحنی است آمیخته با اغراق وغلو؛ واین گونه ادعا ها صورت نمی گیرد مگردرموارد استثنائی ویا برای اعلام حادثۀ بسیارغمبارو تکاندهنده ...، کاری که سخنوران زیادی با کسب آگهی از مصیبت عظیمی همانند به خون غلتیدن سرداررشید اسلام : مسعود بزرگ به آن مبادرت ورزیده اند . دلایلی را که "پیمان" برای ادعا آورده ، بعداً می پردازیم .ولی پیش ازآن توضیحی داریم پیرامون گریستن آسمان ازدیدگاه سخن سازان ، درسوگ بزرگمردان ورجال تاریخ سازومحبوب نظیرقهرمان ملی افغانستان! طوری که می دانیم ، زبان شعردرپهلوی ویژه گی های دیگری که دارد ، زبان هیجانات بزرگ وتحریک عواطف واحساسات وبرانگیختن اعجاب وشگفتی ها است ،با این وصف هرگزنمی توان انکارکرد که شهادت سپهسالارسنگرداران جهاد افغانستان ( احمد شاه مسعود) برای دوستداران وهواخواهانش – طوری که درفوق ازآن اشارت رفت - چنان تلخ و ناگوارتمام گردید که بسیاری ها با شنیدن آن فکرمی کردند درنظرشان قیامتی برپا شده وبرخی ها طوری تصور می کردند که این تنها چشم های آنها نیست که دراین مصیبت جانکاه اشک وخون فرو می بارد ، بلکه عالمی به سان ایشان وحتی آسمان هم به اشک افشاندن وخون ریختن می پردازد: دوشم فغان وناله به هفت آسمان رسید دود م زدل برآمد وآتش به جان رسید درحالی که امرمسلم اینست : دگرشدن جهان – که پیمان درمصرع دوم شعرش ادعا کرده – جزبا آمدن رستخیزمتحقق نمی شود. درباره " باریدن خون از آسمان " باید گفت که : درسروده های زیادی ادعا های مشابه به آن صورت گرفته است و ذکرچنین مسایل برای غلو واغراق است که پیرامون آن در ذیل اشاراتی در ذیل به عمل خواهد آمد .اما درمورد " باریدن خون ازآسمان " باید گفت که :هرچند روایت هایی ازبرخی ازپیروان مذهب تشیع وجود دارد که درآن آمده است : "لما قتل الحسین اسودت السماء وظهرت الکواکب نهاراً حتی رأیت الجوزا عندالعصروسقط التراب الاحمر." یعنی :« هنگامیکه امام حسین (رضی الله عنه ) به شهادت رسید، آسمان تیره وتارشد وستاره ها در روز مشاهده شدند ومن ستاره هارا در روزمشاهده کردم . همچنین درآن روز خاک سرخ ازآسمان پاشیده شد. » احتمالاً با اتکا برهمین روایت می باشد که مسالۀ " خون گریستن آسمان" سوژه یی برای اکثر اشعارتعزیه قرارگرفته است. نطیر: آسمان خون گریه کن هنگامۀ شوروعزاست عترت وآل نبی سرگشته در دشت بلا است معلوم است که موضوع شعررا شهادت جانگدازنواسۀ پیامبربزرگواراسلام تشکیل می دهد. می توان گفت : درمورد فوت ویا کشته شدن شخصیت های دیگری نیز سروده هایی باهمین روحیه فرا اختیاراست . چنانچه سعدی ( رح ) دربیتی سروده است : آسمان را حق بود تاخون بگرید برزمین بر زوال ملک مستعصم امیرالمومنین ویا مثلاً شاعردیگری می گوید: در دشت بلا تیر و سنان می بارد گویی که فلک خون به زمین می کارد ونیز: درغم این عاشقان ، چشم فلک خون فشان داغ جدایی به دل، آتش حسرت به جان گویند: هنرشاعری آنست که ازهمه خواص کلمه- چه لفظی وچه معنوی – برای انگیختن خیال ، یعنی ایجاد حالتی نفسانی در ذهن شوند، استفاده شود. "دنیس هالیکارناسی "نوشته است : " کلمات شعرتنهابرای اشاره به اشیاء وامور به کارنمی روند، بلکه باید حالت ها وخیال هایی را در ذهن القا کنند." ازهمین روست ، نخستین تعریفی که ازشعرکرده اند ، اینست که : " شعرسخنی خیال انگیزاست ." درعین حال شکی نیست که آوردن جملات ویا عباراتی مشابه به بیت شاعرمورد بحث (ف – پیمان سوگوار) ، که گفته است : آسمان باز همی گریه کند خون یاران گشته اوضاع جهان سخت دگرگون یاران - جامه اغراق وغلو را به تن دارد که برای برانگیختن رقت و اعجاب وشگفتی و یا جلب توجه جدی خواننده ویا شنونده گفته شده است . اغراق – که یکی ازصنعت های ادبی است – " برمبنای تظاهر به ندانستن حقیقت امرشکل می گیرد . " ادبا را عقیده برآنست که :" اصولاً زیاده روی وافراط درستایش ونکوهش کسی یا چیزی یا امری به دلیل بی اطلاعی شاعرازکم وکیف صفت ستوده ویا نکوهیده درشخص مورد نظرنیست ، بلکه دقیقاً شاعرترجیح می دهد وانمود کند نمی داند که مثلاً صفت جود وبخشندگی در شخصی به حد طبیعی است ، و در نتیجه خود را مجازمی داند که در سخن گفتن ازآن مبالغه کند. مثلاً آنجا که فردوسی می گوید : ز ســم ستوران در آن پهند شت زمین شد شش وآسمان گشت هشت شاعرترجیح می دهد وانمود کند که گرد وخاکی که سم ستوران بلند می کنند ، درحدی نیست که بتوانند یک طبقه ازهفت لایۀ زمین را بلند کند و به آسمان ببرد . طوری که هفت لایۀ آسمان تبدیل به هشت لایه شوند. شاعرچنانکه هنگام استفاده ازاین صنعت ادبی ، تردیدی ازخود نشان بدهد و مثلاً بگوید: " انگار زمین شش طبقه شده – یا اینطور به نظر می رسد که ...- یا چنین گمان می رود که ...." دیگرنمی توان این مبالغه واغراق را تظاهر به نادانی انگاشت . چرا که شاعرتردید خود را ابراز داشته است . اما وقتی با قطعیت ویقین حکم می کند، درآنجا که سعی می کند خودرا ازواقعیت امر بیخبرنشان دهد ، می شود آنرا تظاهربه آگاهی دانست . نظیر: ودریای شهرمان <> چنان خسته است <> که عنکبوت <> برموج هایش تارمی بندد (گروس عبدالملکیان) مهم نیست <> کدام سنگ <> سنگها یک روزتمام شوند <> به خودت که می آیی <> می بینی <> زمین را سمت یک تانک پرت کرده یی ( علی اسداللهی ) " توسل به اغراق یا اغراق گرایی مولود اندیشۀ شاعران معاصرنیست ، بلکه سرودن «آااشعار اینچنینی با الهام از مراثی سخنوران متقدمی چون سعدی – که گفته بود : آسمان را حق بود گرخون بگرید برزمین ... ویا با الهام از رزمی فردوسی و...، صورت می گیرد . یعنی با الهام ازآنهایی که نه تنها آنچه را که تبیین کرده اند ، حمل بر نا درستی وکذب نمی گردد، بلکه به مصداق قول معروف:" چون اکذب اوست احسن او" تراویدۀ فکری آنها توأم با زیبایی ودلانگیزی خاصی نیزمی باشد . و این گفته گویای آنست که : "عرف مردم درهرجامعه درمواردی مبالغه را مجاز دانسته است . ازآن جمله درشعر ودر نامگذاری . مثلاً کسی نام خود را جاوید می گذارد . درحالی که این کلمه برای مخلوقات هیچ مصداق ندارد . چنانچه ادیب الممالک فراهانی درمدح امیرنظام گروسی گفته بود : الا تا جهان جاودان ازتوخرم بمانی همی جاودان وجاودان ! ( بینش نو ) ازهمین خاطر است که گفته شده : " یجوز للشاعرما لا یجوز للغیر" یعنی : آنچه گفتنش برای شاعر روا ست ، بردیگران جایزنیست . اینک چند نمونه ازاغراقی که درکلام شعرا جلب توجه می کند : ظهیر فاریابی : نه کرسی فلک نهد اندیشه زیرپای تا بوسه بررکاب قزل ارسلان نهد انوری ابیوردی : رتبت توبرتو مقصود است چون خورشید ونور چون تویی را ازوزارت کی فزاید احترام ؟ صاحبا ، صدرا، خداوندا ، چه خواندم درندات کز علو پایه ، و صفت می نگنجـــد در کلام صوفی عشقری : عشقری درچشمت مو فتاده <> ورنه آن شوخ را کمرنبود خاقانی : زبسکه برسرکوی تو اشک ریخته ام زلعل دربرهرسنگ دامنی است مرا فلک موافقت من کبود در پوشید چو دید به هرلحظه شیونی است مرا به دا م عشق تو درمانده ام چو خاقانی اگرنه بام فلک خوش نشیمنی است مرا
|
برای ساختن وبسایت میتوانید با ایمیل و آدرس ذیل تماس بگیرید: |
